Wydawnictwo KASTOR
Menu

Linki
Neuroprzekaźniki

NEUROPRZEKAŹNIKI

WIADOMOŚCI OGÓLNE

Czy pamiętacie Państwo lekcje biologii na temat układu nerwowego człowieka? Nie, nie - proszę się nie bać - nie będzie żadnego wykładu. Chciałbym jedynie opowiedzieć kilka ciekawostek o zadziwiających substancjach chemicznych, dzięki których obecności, między innymi, czujemy, rozumiemy i reagujemy na bodźce.

Jak pewnie Państwo pamiętacie, układ nerwowy jest zbudowany ze specyficznych komórek nerwowych zwanych neuronami. Komórki nerwowe są wyposażone w kilka wypustek zwanych dendrytami i pojedynczą wypustkę - neuryt. Komórki nerwowe przewodzą bodźce, (impulsy) podobnie jak przewody elektryczne - prąd elektryczny. Przewodzenie bodźców następuje zawsze w jednym kierunku: od dendrytów do ciała komórki i z komórki dalej przez długi neuryt.

Jak to się dzieje, że miliardy komórek nerwowych, tak przecież niewielkich, są w stanie przewodzić bodźce pomiędzy oddalonymi rejonami ciała, takimi jak oczy i ośrodek wzrokowy w mózgu np. piłkarza a mięśniami jego prawej nogi wkopującej piłkę do bramki? Odpowiedzialne za połączenia międzykomórkowe w układzie nerwowym oraz między komórką nerwową a komórką innego układu (np. mięśnia) są synapsy. Synapsy to styki między komórkami nerwowymi, to miejsce przeskoku, przekazywania bodźca z jednej komórki do drugiej.

Ten przeskok, jak się okazuje, jest możliwy dzięki mikroskopijnym ilościom substancji chemicznych wydzielanych przez komórkę nerwową do miejsca styku z innymi komórkami czyli synapsy. Substancje chemiczne, o których mowa, zwą się neuroprzekaźnikami czyli przekaźnikami impulsów nerwowych pomiędzy komórkami i umożliwiają rozchodzenie się impulsów po układzie nerwowym tak, jak przekaźniki telewizyjne umożliwiają transmisję programu telewizyjnego w najdalsze zakątki kraju.

Szanowni Państwo, pozwalam sobie zająć Państwa uwagę tymi sprawami z bardzo prostej przyczyny. Wszelkie zaburzenia rozchodzenia się impulsów nerwowych mają swe nieprzyjemne, chorobowe skutki. Szczególnie dotyczy to opóźnienia lub zniekształcenia impulsów przechodzących przez synapsy wskutek np. braku odpowiedniej ilości neuroprzekaźników.

Jak można w najprostszy sposób przedstawić działanie neuroprzekaźników? Proszę wyobrazić sobie korytarz z dwiema parami drzwi. To synapsa. Jedne drzwi szybko uchylają się. To komórka nerwowa, która właśnie otrzymała impuls i wydziela neuroprzekaźniki do korytarza-synapsy. Neuroprzekaźniki mają kształt kluczy, przelatują przez korytarz i odnajdują liczne zamki (receptory) blokujące sąsiednie drzwi. Gdy jest ich dostateczna ilość, wszystkie zamki zostaną otwarte, drzwi się uchylą i impuls popłynie dalej przez kolejną komórkę nerwową.

Pierwsza z komórek musi teraz odpocząć i przygotować się na ewentualną transmisję następnego impulsu. W tym celu musi odzyskać wysłane wcześniej klucze-neuroprzekaźniki tkwiące w zamkach-receptorach sąsiedniej komórki nerwowej. Służy temu zmyślny mechanizm, któremu nadano okropną nazwę "wychwytu zwrotnego" a który służy do wyjęcia kluczy tkwiących w zamkach-receptorach komórki sąsiedniej i powrotu kluczy-neuroprzekaźników do komórki macierzystej.

Do głównych grup neuroprzekaźników należą: serotonina, dopamina, adrenalina, noradrenalina, acetylocholina, peptydy, kwas GABA, glicyna i glutaminian.

Tyle tytułem wprowadzenia. Te wiadomości teoretyczne będą wystarczające do zrozumienia roli niektórych, najważniejszych neuroprzekaźników w procesie przewodzenia nerwowego oraz ich roli w procesach chorobowych. I jeszcze jedna informacja. Neuroprzekaźniki są przedmiotem nieustających badań naukowych. Wiedza o nich powiększa się systematycznie, lecz jest jeszcze daleka od pełni. Tekst niniejszy jest tylko próbą zarysowania tej skomplikowanej problematyki.

SEROTONINA

W czasie naszego poprzedniego spotkania zapoznaliśmy się z rolą, jaką spełniają neuroprzekaźniki w procesie rozchodzenia się bodźców w układzie nerwowym. Są one odpowiedzialne za przekazywanie sygnałów z jednej komórki nerwowej do sąsiedniej. Jednym z najważniejszych neuroprzekaźników jest serotonina.

Serotonina zwęża naczynia krwionośne i powoduje skurcz mięśni gładkich macicy oraz przewodu pokarmowego. Najistotniejsze jest jednak działanie serotoniny w układzie nerwowym: przeciwdepresyjne i regulujące dobowy rytm organizmu (snu i czuwania). Stężenie serotoniny może kształtować nastrój człowieka. Depresje, migrenowe bóle głowy, zaburzenia snu, niektóre choroby psychiczne przebiegające z lękiem i natręctwami, skłonności samobójcze w dużym stopniu zależą od niewystarczającego poziomu tego neuroprzekaźnika. Jego nadmiar z kolei może prowadzić do stanów pobudzenia, z pobudzeniem maniakalnym włącznie. Wydzielanie serotoniny odbywa się w cyklu dobowym i jest znacznie większe w dzień, szczególnie zaś nasila się podczas przebywania w jasnych pomieszczeniach lub bezpośrednio na świetle słonecznym. W nocy poziom serotoniny spada znacznie, bowiem jest ona przekształcana do melatoniny - czynnika odpowiedzialnego za sen.

Posiłki bogate w węglowodany sprzyjają produkcji serotoniny przez organizm. Cukierki i słodycze szybko zwiększają jej poziom. Jednak jest to działanie krótkotrwałe, trwające przez 1-2 godziny. Złożone węglowodany, zawarte w takich produktach jak ziemniaki, ryż, pieczywo, makaron mogą podwyższać jej pozom w mniejszym stopniu.

Jeżeli organizm z jakiś powodów nie jest w stanie właściwie regulować stężenia serotoniny, można zastosować kilka grup leków wpływających na jej poziom. Do pierwszej z nich należą leki takie jak Aurorix i Mocloxil, spowalniające naturalny proces rozpadu serotoniny (powodowany działaniem tzw. enzymu MAO), do drugiej - preparaty zwiększające jej produkcję w organizmie, takie jak ziele dziurawca, 5-HTP, L-tryptophan, do trzeciej - spowalniające proces tzw. wychwytu zwrotnego serotoniny (o czym rozmawialiśmy przy poprzednim spotkaniu), których najsławniejszym przedstawicielem jest Prozac a jego polskimi zamiennikami m.in. Andepin, Bioxetin, Deprexetin, Fluoksetyna.

Szczegółowe informacje o preparatach wpływających na poziom neuroprzekaźników mogą Państwo znaleźć w książce Leki. Encyklopedia popularna, którą gorąco polecamy wszystkim pacjentom.

MELATONINA

Melatonina jest hormonem, czyli substancją chemiczną sterującą różnymi procesami żywego organizmu. Produkowana jest przez mały gruczoł zwany szyszynką, znajdujący się w mózgu. Powstaje z serotoniny, neuroprzekaźnika o którym rozmawialiśmy przy poprzednim spotkaniu. Zwiększonemu wydzielaniu serotoniny przez szyszynkę sprzyja ciemność, natomiast silne oświetlenie a przede wszystkim światło słoneczne spowalnia proces jej wytwarzania.

Badania naukowe dowodzą, że melatonina jest jednym z czynników chroniących przed nadmiernym stresem, pomaga w zwalczaniu chorób układu krążenia i chorób nowotworowych hamując namnażanie się komórek rakowych. Melatonina jest w dużym stopniu odpowiedzialna za nasz zegar biologiczny i to zarówno za dobowy rytm czuwania i snu jak również za synchronizację organizmu z porami roku. Jest bezpiecznym, nie powodującym uzależnień środkiem nasennym, który pomaga przywrócić naturalny cykl funkcjonowania organizmu w takich sytuacjach, jak zmiana stref czasowych lub praca na nocnej zmianie.

Wydaje się, że jednym z warunków zachowania zdrowia jest zapewnienie wysokiego poziomu serotoniny w ciągu dnia a melatoniny w nocy. W tym celu należy zadbać o wystarczającą ekspozycję na światło słoneczne. Przeciętnie wystarczy godzina przebywania poza zamkniętymi pomieszczeniami, godzina przeznaczona na sport, spacer lub nawet na wypoczynek albo spożycie posiłku na balkonie lub w ogrodzie. Wcale nie chodzi o intensywne opalanie się. Jak wiadomo nadmiar szkodliwego promieniowania ultrafioletowego przyspiesza starzenie się skóry i nawet bywa niebezpieczny wywołując jej nowotwory. Warto też zadbać o dostateczne naświetlenie pomieszczeń, w których przebywamy w dzień.

Natomiast w nocy potrzebna jest nam ciemność warunkująca produkcję melatoniny. Ograniczmy więc ilość światła w nocy, śpijmy dłużej, używajmy ciemnych, grubych zasłon, wstając - nie zapalajmy światła lub ograniczmy się do bardzo słabej nocnej lampki. Wydzielanie melatoniny przez szyszynkę może ulec zahamowaniu przez nawet krótką ekspozycję na silne światło.

Melatonina jako lek wspomagający sen jest dostępna w aptekach i sprzedawana bez recepty lekarskiej. Należy ją zażywać na godzinę przed porą zaśnięcia. Najczęściej stosuje się raz dziennie 1 tabletkę 3 mg lub 5 mg. Szczegółowe informacje o melatoninie mogą Państwo znaleźć w książce Leki. Encyklopedia popularna, którą wszystkim gorąco polecamy.

DOPAMINA

Dopamina jest neuroprzekaźnikiem, czyli związkiem, który pomaga w transmisji impulsów pomiędzy komórkami nerwowymi. Właściwy poziom dopaminy jest jednym z czynników warunkujących nasze zdrowie fizyczne i psychiczne. Jest ona odpowiedzialna za napęd ruchowy, koordynację ruchów oraz napięcie mięśni, odgrywa też ważną rolę w procesach emocjonalnych i uczenia się. Wykryto związek pomiędzy wydzielaniem dopaminy a pobudzeniem ośrodka nagradzania w mózgu, odpowiedzialnego za uczucie przyjemności. Okazuje się że alkohol i takie narkotyki jak morfina i kokaina wywołują uczucie przyjemności przez pobudzanie wydzielania dopaminy. Niedobór dopaminy jest jedną z przyczyn choroby Parkinsona, nadmiar zaś - niektórych chorób psychicznych, takich jak schizofrenia. Istotą działania wielu leków przeciwpsychotycznych stosowanych w schizofrenii jest podstawienie cząsteczek udających dopaminę (np. pochodnych fenotiazyny) zamiast niej samej.

Dopamina podawana dożylnie zwiększa kurczliwość mięśnia sercowego, objętość pompowanej krwi, podwyższa ciśnienie, poprawia przepływ krwi przez naczynia wieńcowe. przyspiesza akcję serca. W czystej postaci stosowana bywa w doraźnym leczeniu wstrząsów organizmu różnego pochodzenia. W organizmie jest szybko rozkładana przez enzymy (tzw. MAO i COMT). Dlatego w przypadku choroby Parkinsona, której przyczyną jest obumieranie w mózgu komórek produkujących dopaminę, objawiającej się m. in. sztywnością mięśni, niezbornością ruchów, drżeniami, sposobem ulżenia pacjentom jest podawanie związku o nazwie lewodopa (polskie leki Pardopa, Poldomet), który w mózgu jest przekształcany w dopaminę. Z kolei leki takie jak Amantix lub Viregyt K zwiększają uwalnianie dopaminy z nieuszkodzonych komórek nerwowych. Innym sposobem uzupełniania braków tego neuroprzekaźnika jest spowolnienie naturalnego procesu rozpadu dopaminy powodowanego działaniem enzymu MAO przez podanie tzw. inhibitorów MAO (np. Segan, Selerin, Selgin, Selgres). Czwarta grupa leków przeciw chorobie Parkinsona to tzw. agoniści dopaminy (np. Bromergon, Bromocom, Ergolaktyna). Zastępują one brakującą dopaminę, spełniając jej funkcję przekaźnika sygnałów nerwowych.

ADRENALINA I NORADRENALINA

Adrenalina jest neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za transmisję impulsów pomiędzy komórkami nerwowymi i równocześnie hormonem, często zwanym hormonem strachu, walki i ucieczki. Produkowana jest głównie przez komórki nerwowe kory nadnerczy i komórki autonomicznego układu nerwowego działającego niezależnie od naszej woli. W sytuacjach stresowych, przy wystąpieniu bodźca zarówno fizycznego jak i natury psychicznej a także przy zbyt niskim poziomie cukru (glukozy) w organizmie zostaje szybko uwolniona do krwi. Powoduje szybkie zwiększenie stężenia glukozy we krwi, działa przeciwstawnie do insuliny. To właśnie dzięki dodatkowej dawce glukozy gotowej do spalenia przez komórki mięśni organizm jest gotów do walki lub ucieczki.

Adrenalina powoduje skurcz naczyń krwionośnych i podniesienie ciśnienia tętniczego. Przyspiesza czynność serca i zwiększa przepływ krwi. Obniża napięcie mięśni gładkich działając rozszerzająco m.in. na oskrzela; przyspiesza oddychanie. Nie działa podana doustnie, najskuteczniejsze jest podanie dożylne. Stosuje się ją głównie do leczenia ataków astmy, przy wstrząsie anafilaktycznym (czyli bardzo silnej alergicznej reakcji wielu układów organizmu) i przy zatrzymaniu czynności serca. W organizmie jest szybko rozkładana przez enzymy (tzw. MAO i COMT).

Innym, bardzo podobnym do adrenaliny pod względem budowy chemicznej i działania neuroprzekaźnikiem i hormonem jest noradrenalina. Powoduje ona wzrost ciśnienia skurczowo-rozkurczowego, zwalnia czynność serca, zmniejsza ukrwienie mięśni i narządów wewnętrznych, hamuje ponadto skurcze mięśni gładkich przewodu pokarmowego, dróg oddechowych oraz dróg moczowych. Stosowana bywa w ciężkich stanach niewydolności krążenia, we wstrząsie w przebiegu zawału mięśnia sercowego, wstrząsach pourazowych i anafilaktycznych.

Adrenalina i noradrenalina przewodzą bodźce głównie między komórkami autonomicznego układu nerwowego, działającego poza naszą świadomością, a który unerwia mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, płuca, nerki, serce i naczynia krwionośne, narządy rozrodcze, skórę oraz liczne gruczoły. Ponieważ układ ten steruje ich pracą, zaburzenia w przepływie impulsów nerwowych mogą dawać liczne objawy chorobowe. Opracowano szereg leków działających na przewodnictwo adrenalinowe (tzw. przekaźnictwo adrenergiczne), stosowanych najczęściej przy leczeniu nadciśnienia, chorób serca i astmy.

ACETYLOCHOLINA

Jednym z najczęściej spotykanych neuroprzekaźników przewodzących bodźce poprzez połączenia między komórkami nerwowymi jest acetylocholina. Produkowana jest zarówno w centralnym układzie nerwowym (mózg i rdzeń nerwowy) jak i układzie autonomicznym (tak jak omawiane wcześniej adrenalina i noradrenalina) oraz przez komórki nerwowe przesyłające bezpośrednio impulsy do mięśni. Acetylocholina jest bardzo szybko rozkładana przez enzym zwany w skrócie AChE. Jest to jedyny mechanizm unieczynniania acetylocholiny. Leki takie jak Brostagin, Mestinon, Polstigminum, Physostigminum salicilicum opóźniając działanie tego enzymu powodują zwiększenie poziomu acetylocholiny gotowej do przewodzenia impulsów nerwowych. Preparaty te bywają stosowane przy leczeniu miastenii, przewlekłej choroby charakteryzującej się występowaniem łatwego i szybkiego zmęczenia i osłabienia mięśni szkieletowych. Jej przyczyną jest wadliwe przechodzenie pobudzenia z nerwu na mięśnie spowodowane zwróceniem się sił własnej odporności na receptory neuroprzekaźników.

Acetylocholina między innymi powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych, obniża ciśnienie krwi, zwalnia bicie i siłę skurczu serca, powoduje skurcz mięśni oskrzeli, jelit i pęcherza moczowego. W czystej postaci nie ma obecnie zastosowania leczniczego ze względu na wielokierunkowe, toksyczne i bardzo krótkie działanie. Jako leki stosowane bywają jedynie jej pochodne.

Choroba Alzheimera objawiająca się stopniowo nasilającymi się zaburzeniami pamięci i orientacji, otępieniem i niekiedy drgawkami wiąże się między innymi z ubytkiem komórek nerwowych kory mózgu i obniżeniem przekaźnictwa impulsów za pomocą acetylocholiny (a także dopaminy i serotoniny). Na razie brak jest skutecznych lekarstw na tę chorobę, dotykającą od 5 do 10% wszystkich ludzi.

Natomiast preparaty atropiny, blokujące przewodzenie acetylocholinowe między komórkami nerwowymi, wpływając na działanie autonomicznego układu nerwowego działają silnie rozkurczowo. Leki z tej grupy znalazły zastosowanie w okulistyce do rozszerzania źrenicy oka przy wielu badaniach a także przy terapii stanów skurczowych przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych, kolce jelitowej, nerkowej i żółciowej oraz bólów głowy na tle migrenowym.


wstecz || strona główna || do góry

Wydawnictwo KASTOR, adres korespondencyjny: Osiedle Przyjaźń 140, 01-355 Warszawa; e-mail: wydawnictwo at kastor.strefa.pl
© Copyright by Wydawnictwo KASTOR, Warszawa 2010.
Wszelkie prawa zastrzeżone.